Thực hiện Kết luận số 36-KL/TW ngày 23/6/2022 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh nguồn nước và an toàn đập, hồ chứa nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, những năm qua, thành phố Huế đã từng bước cụ thể hóa các mục tiêu bằng hệ thống chương trình, kế hoạch, đề án và các dự án đầu tư cụ thể.
Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận trong quản lý nguồn nước đang có sự chuyển dịch rõ nét: từ chủ yếu ứng phó khi thiên tai xảy ra sang chủ động phòng ngừa, thích ứng và quản trị rủi ro trên cơ sở khoa học, công nghệ và sự tham gia của cộng đồng.
Những con số cho thấy sự chuyển biến
Theo kết quả theo dõi Bộ chỉ số nước sạch nông thôn năm 2025, tỷ lệ hộ gia đình trên toàn thành phố sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn kỹ thuật là 97,71%, tăng so với mức 96% của năm 2022. Riêng khu vực nông thôn, tỷ lệ này đạt 93,17%.
Cùng với bảo đảm nguồn nước phục vụ sinh hoạt, hệ thống công trình thủy lợi, đập, hồ chứa tiếp tục được quan tâm đầu tư sửa chữa, nâng cấp. Tiểu dự án sửa chữa và nâng cao an toàn đập đã hoàn thành đầu tư, nâng cấp 9 hồ chứa, gồm: Phú Bài 2, Tà Rinh, Cừa, Phụ Nữ, Ba Cửa, Ka Tư, Khe Rưng, Cây Cơi và Năm Lăng. Nhiều hồ chứa khác như Thọ Sơn, Khe Mang, A Lá, Kăm Đôn B, Khe Ngang, Khe Nước cùng một số công trình đập cũng đã được sửa chữa, nâng cấp.
Thành phố đồng thời đã phê duyệt chủ trương đầu tư sửa chữa, nâng cấp 4 hồ chứa gồm Bến Ván 1, Hà Rỏi, Cây Mang và Ông Ninh, dự kiến triển khai trong năm 2027.
Nhà máy Xử lý nước sạch Vạn Niên
Năng lực điều hòa, phân phối và sử dụng nguồn nước cũng từng bước được nâng lên. Hiện toàn thành phố có 48 công trình khai thác tài nguyên nước còn giấy phép hiệu lực. Tỷ lệ thất thoát nước tại các hệ thống cấp nước tập trung chỉ khoảng 14,5 - 15,5% và tiếp tục có xu hướng giảm.
Đối với phát triển công nghiệp, tổng nhu cầu sử dụng nước của 3 khu kinh tế và 6 khu công nghiệp trên địa bàn hiện khoảng 66.740 m³/ngày đêm, dự kiến tăng lên khoảng 91.000 m³/ngày đêm vào năm 2030. Trong sản xuất nông nghiệp, diện tích đất trồng lúa hai vụ và cây trồng cạn được tưới khoảng 62.000 ha.
Những con số này cho thấy câu chuyện an ninh nguồn nước không còn chỉ giới hạn trong phạm vi sản xuất nông nghiệp. Nguồn nước ngày càng gắn chặt với yêu cầu phát triển đô thị, công nghiệp, dịch vụ, đời sống dân cư cũng như năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Hệ thống đập, hồ chứa vì thế cũng cần được nhìn nhận theo hướng đa mục tiêu hơn: vừa tích trữ, điều tiết nguồn nước; vừa góp phần giảm thiểu tác động của thiên tai, bảo vệ môi trường, ổn định sản xuất, tạo sinh kế và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Đưa công nghệ vào phòng, chống thiên tai
Một trong những điểm nổi bật trong quá trình triển khai Kết luận số 36-KL/TW tại Huế là việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong quan trắc, dự báo, cảnh báo thiên tai.
Đến nay, thành phố đã hình thành mạng lưới gồm 52 trạm đo mưa tự động, 3 máy đo gió bão, 8 trạm giám sát ngập lụt, 4 trạm quan trắc mực nước bổ sung trên sông Hương và sông Bồ cùng 6 trạm khí tượng thủy văn ven biển.
Dữ liệu được tích hợp trên các nền tảng số, kết nối với Hue-S, giúp cơ quan chức năng và người dân có thể theo dõi diễn biến mưa, lũ, mực nước theo thời gian thực. Trong hai năm 2024 - 2025, thành phố cũng thí điểm lắp đặt 4 còi hú công suất lớn, với bán kính hữu dụng khoảng 5 km, phục vụ cảnh báo người dân khi có bão, mưa lớn, ngập lụt.
Hồ Tả Trạch điều tiết lũ trong đợt mưa lớn vào cuối năm 2025
Cùng với đó, khoảng 100 camera từ hệ thống của Trung tâm IOC được chia sẻ cho lực lượng phòng, chống thiên tai, giúp giám sát các vị trí xung yếu, thường xảy ra ngập lụt như khu vực Đập Đá, cầu Lòn, hai bờ sông Hương; đồng thời kết nối với dữ liệu camera tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện.
Công nghệ cũng đang làm thay đổi cách thức thông tin, cảnh báo đến cộng đồng. Trước các đợt mưa lũ, thông tin cảnh báo sớm được chủ động phát đi trước từ 48 - 72 giờ. Hue-S hiện có hơn 900.000 tài khoản đăng ký; Fanpage HueIOC có hơn 162.000 người theo dõi và Zalo HueIOC có hơn 100.000 người quan tâm.
Các lớp dữ liệu về hồ chứa, di dời, sơ tán dân, mực nước, lượng mưa, ngập lụt, bản đồ cảnh báo sạt lở đất, bản đồ ngập lụt hay các vị trí dừng, đỗ phương tiện khi xảy ra lũ đã từng bước được tích hợp lên hệ thống GIS-Hue.
Điều quan trọng hơn những con số về thiết bị hay tài khoản là dữ liệu đang dần trở thành công cụ trực tiếp phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành. Đây là cơ sở để chuyển dần từ xử lý tình huống sang dự báo rủi ro, giúp cơ quan chức năng đưa ra quyết định sớm hơn, kịp thời và chính xác hơn.
Cùng với hệ thống quan trắc tại chỗ, Huế còn tiếp nhận, ứng dụng hệ thống radar X-Band thuộc dự án do JICA tài trợ; triển khai nhiều nhiệm vụ nghiên cứu về diễn biến lũ, hành lang thoát lũ, sạt trượt đất đá và cảnh báo sớm sạt lở. Việc kết hợp giữa dữ liệu thực tế, mô hình dự báo và công nghệ viễn thám đang mở ra khả năng quản trị thiên tai theo hướng ngày càng chủ động, khoa học và hiệu quả hơn.
Cán bộ HueIOC trực tổng đài, hỗ trợ tiếp nhận hàng nghìn thông tin từ người dân trong mùa mưa lũ. Ảnh: Hue IOC
Không ít “điểm nghẽn” cần tháo gỡ
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo đảm an ninh nguồn nước và an toàn đập, hồ chứa tại Huế vẫn đứng trước nhiều khó khăn, thách thức.
Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc quản lý một số công trình thủy lợi được chuyển về cấp xã. Trong khi đó, nhân lực phụ trách lĩnh vực thủy lợi, an toàn đập, hồ chứa và phòng, chống thiên tai ở cơ sở còn mỏng, có nhiều biến động. Tại một số địa phương, một cán bộ phải đồng thời phụ trách nhiều lĩnh vực, trong khi công tác quản lý đập, hồ chứa ngày càng đòi hỏi kiến thức chuyên môn và khả năng xử lý tình huống cao.
Quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cũng khiến việc rà soát, thống kê hệ thống công trình, tài sản kết cấu hạ tầng thủy lợi theo địa giới hành chính mới gặp khó khăn. Một số địa phương chưa thực sự quan tâm đến công tác tổng hợp, báo cáo, ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu chung.
Đặc thù của hệ thống thủy lợi Huế cũng đặt ra không ít thách thức. Nhiều hồ chứa có diện tích lớn, địa hình phức tạp; hệ thống kênh và các tuyến công trình kéo dài qua nhiều địa phương. Việc kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm vì thế đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, thường xuyên giữa nhiều cơ quan, đơn vị.
Một vấn đề khác là nguồn lực đầu tư. Nhiều nhiệm vụ về sửa chữa, nâng cấp, kiểm định, quan trắc và bảo đảm an toàn công trình cần nguồn kinh phí lớn, trong khi khả năng cân đối của địa phương và các đơn vị quản lý còn hạn chế.
Những khó khăn này càng cần được nhận diện đầy đủ khi Huế là địa bàn thường xuyên phải ứng phó đồng thời với nhiều loại hình thiên tai liên quan đến nước, từ bão, mưa lớn, ngập lụt đến lũ quét, sạt lở đất, hạn hán và xâm nhập mặn.
Từ bảo đảm an toàn đến bảo vệ nguồn nước bền vững
Giai đoạn 2026 - 2030 đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác quản trị tài nguyên nước của thành phố. Không chỉ bảo đảm an toàn cho từng đập, hồ chứa hay từng công trình, yêu cầu đặt ra là xây dựng một hệ thống quản trị đồng bộ, có khả năng điều hòa, phân phối và sử dụng hiệu quả nguồn nước, phục vụ đồng thời dân sinh, sản xuất, phát triển công nghiệp, đô thị và ứng phó với thiên tai.
Theo định hướng của thành phố, trước hết cần tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo thống nhất; đầu tư đồng bộ, hiện đại hóa kết cấu hạ tầng; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong quan trắc, dự báo và vận hành công trình. Cùng với đó là huy động, lồng ghép hiệu quả các nguồn lực và phát huy vai trò của cộng đồng trong bảo vệ công trình, sử dụng nước tiết kiệm, an toàn và hiệu quả.
Một hướng đi quan trọng là phát triển các công trình hồ chứa theo hướng đa mục tiêu, vừa phục vụ dân sinh, vừa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi cơ cấu sản xuất, phòng, chống thiên tai và tạo thêm động lực phát triển kinh tế - xã hội.
Trong danh mục được thành phố kiến nghị Trung ương quan tâm đầu tư có hồ chứa nước Ô Lâu Thượng, hồ chứa nước Thủy Cam; dự án chuyển nước từ hồ Ô Lâu Thượng - hồ Hòa Mỹ để cấp nước cho vùng cát Phong Điền; hồ Khe Triết tại xã A Lưới 4 và hệ thống chuyển nước phía bên kia phá Tam Giang phục vụ vùng cát ven biển các xã Phú Vinh, Vinh Lộc. Thành phố cũng kiến nghị tiếp tục đầu tư hệ thống đê điều, công trình phòng, chống xói lở bờ sông, bờ biển và nâng cấp các hồ chứa theo quy hoạch.
Song song với đầu tư công trình là yêu cầu tiếp tục hoàn thiện phương thức quản lý. Hệ thống đập, hồ chứa cần được quản lý, vận hành linh hoạt hơn theo điều kiện từng vùng nhưng vẫn bảo đảm sự thống nhất trên toàn hệ thống; dữ liệu về nguồn nước, sạt lở, hạn hán, xâm nhập mặn cần được liên thông, chia sẻ và dùng chung; các hệ thống giám sát, dự báo thông minh phải được ứng dụng sâu rộng hơn để hỗ trợ công tác chỉ đạo, điều hành theo thời gian thực.
Trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, khó lường, an ninh nguồn nước đã trở thành một trong những điều kiện nền tảng của phát triển bền vững. Với Huế, bảo vệ nguồn nước và bảo đảm an toàn đập, hồ chứa không chỉ là câu chuyện phòng, chống thiên tai mà còn gắn trực tiếp với chất lượng cuộc sống của người dân, sản xuất nông nghiệp, phát triển công nghiệp, đô thị và bảo vệ hệ sinh thái.
Việc từng bước hoàn thiện hạ tầng thủy lợi, hiện đại hóa công tác quan trắc, dự báo, số hóa dữ liệu và nâng cao năng lực quản trị sẽ tạo nền tảng để Huế chủ động hơn trước các rủi ro về nguồn nước. Qua đó, thành phố không chỉ nâng cao khả năng phòng ngừa, ứng phó với thiên tai mà còn hướng đến mục tiêu quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên nước an toàn, tiết kiệm, hiệu quả, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong giai đoạn mới.
Bảo Long
