Chọn điểm nhấn
Để thực hiện tốt chức năng giám sát, trước hết cần xác định đúng chủ đề giám sát, mục đích của cuộc giám sát; những vấn đề trọng tâm cần đi sâu nghiên cứu, các đối tượng giám sát cần được tiếp cận, các nguồn thông tin phải thu thập. Nói chính xác hơn là chọn được điểm nhấn trong giám sát, các điểm nhấn thường xuất phát từ: vấn đề chính sách mà ĐBQH và các thành viên Đoàn giám sát có hiểu biết chuyên sâu, có khả năng phân tích kỹ tình hình, xác định nguyên nhân và có kiến nghị sát đúng. Các vấn đề đang có nhiều ý kiến xung đột cần có đủ cơ sở khoa học và thực tiễn để lập luận vững chắc bảo vệ chính sách và giải pháp tối ưu. Các vấn đề mới có tầm chính sách chưa được phát hiện xử lý.
Ví dụ, khi giám sát chương trình đánh bắt xa bờ, nguyên Trưởng đoàn ĐBQH Thừa Thiên Huế Nguyễn Văn Mễ cho rằng, không chỉ nên chú ý phần “cứng” của chính sách là mới dành ưu tiên cho việc đầu tư đổi mới phương tiện và trang bị, mà cần chú ý phần “mềm” mang tính quyết định là việc đánh bắt xa bờ, bồi dưỡng kiến thức an toàn hàng hải và quan trọng nhất là vấn đề phân công lại lao động xã hội, chủ động chuyển đổi nghề cho lao động nữ vốn gắn liền với dịch vụ nghề cá đánh bắt xa bờ…
Hay ví dụ, khi giám sát về mục tiêu, chỉ tiêu, chính sách, nhiệm vụ cơ bản phát triển kinh tế - xã hội của đất nước… nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Lê Quốc Dung lưu ý, các ĐBQH cần xem xét mục tiêu tổng quát của nền kinh tế. Đây chính là nội dung khái quát chính, định hướng cho nền kinh tế cũng như các hoạt động kinh tế để tổ chức thực hiện, điều hành của Chính phủ, là mục tiêu, yêu cầu cơ bản của nền kinh tế thực hiện theo Nghị quyết hay cần phấn đấu đạt được trong kế hoạch xem có phù hợp yêu cầu thực tiễn của nền kinh tế, điều kiện đất nước trong từng giai đoạn, từng năm hay không? Có phù hợp với chủ trương, đường lối chính sách của Đảng không? Có phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế khác không? Tính khả thi trước mắt và hiệu quả lâu dài? Cần phải tham gia điều chỉnh gì cho phù hợp…
Phải sàng lọc thông tin
Trong quá trình giám sát, đại biểu phải gần dân, lắng nghe ý kiến của nhân dân. Tuy nhiên, đại biểu cần phải chắt lọc thông tin để tìm ra bản chất vấn đề. Điều này rất quan trọng vì có thể, những ý kiến, những thông tin đại biểu thu thập được sẽ bị nhiễu bởi các góc nhìn, quan điểm khác nhau. Nếu chủ đề giám sát liên quan đến những bức xúc của người dân đối với việc thực thi các chủ trương, chính sách của Nhà nước thì đại biểu phải tăng cường tiếp xúc cử tri, lắng nghe và đối thoại trực tiếp với người dân, đặc biệt là những người chịu tác động trực tiếp của chủ trương, chính sách đó. Đồng thời, cần kết hợp chặt chẽ với kỹ năng thẩm tra báo cáo của các tổ chức và cá nhân; tham khảo thêm ý kiến của các cơ quan báo chí, các tổ chức xã hội…
Ví dụ, tình trạng quy hoạch treo ở TP Hồ Chí Minh là vấn đề khiến cử tri và nhân dân thành phố hết sức bức xúc. Hiện có rất nhiều dự án bao trùm diện tích đất hàng trăm hécta nhưng nhiều năm không triển khai, gây khó khăn cho việc xây dựng, sửa sang nhà cửa và giao dịch mua bán, chuyển nhượng tài sản của người dân trong vùng dự án “treo”. Các cơ quan dân cử, trong đó có Đoàn ĐBQH TP Hồ Chí Minh đang triển khai nhiều cuộc giám sát về chủ đề này với việc kết hợp nhiều kỹ năng: tiếp xúc, đối thoại với người dân; khảo sát thực địa; thẩm tra báo cáo của các cơ quan chức năng; thu thập thông tin qua báo chí và tranh thủ ý kiến các chuyên gia có kinh nghiệm...
Trong trường hợp hoạt động giám sát có mục đích làm rõ nguyên nhân một vấn đề nào đó, ví dụ, hoạt động của một công ty, một doanh nghiệp gây ô nhiễm môi trường trên diện rộng, sự cạn kiệt nguồn nước do phát triển ồ ạt các công trình thủy điện... thì việc lấy ý kiến tư vấn của các chuyên gia, làm việc với báo chí... là những kỹ năng chủ yếu mà đại biểu cần phải có.
Phát huy mối quan hệ giữa giám sát và chất vấn
Theo nguyên Trưởng đoàn ĐBQH tỉnh Thừa Thiên Huế Nguyễn Văn Mễ, chất vấn cũng là một hoạt động giám sát nhưng chỉ tập trung vào những vấn đề “nổi cộm” đang gây bức xúc trong xã hội, nhằm làm rõ trách nhiệm của người bị chất vấn về vấn đề được nêu ra. Chất vấn tốt sẽ giúp QH bổ khuyết kịp thời những thiếu sót, tồn tại khi thực hiện các quyền lập pháp, giám sát tối cao và quyết định những vấn đề quan trọng về KT - XH của đất nước.
Kỹ năng chất vấn của ĐBQH cũng hết sức quan trọng, đòi hỏi đại biểu phải kết hợp đồng thời các kỹ năng phát biểu, kỹ năng lựa chọn thông tin, kỹ năng đối thoại, kỹ năng thuyết phục, tạo sự đồng thuận của các ĐBQH khác và kỹ năng diễn đạt ngắn gọn, mạch lạc nội dung chất vấn để tạo sự chú ý, sự ủng hộ của báo chí và dư luận xã hội.
Việc trình bày lập luận; dẫn chứng cứ liệu chỉ xảy ra trong một thời gian rất ngắn nên thông điệp mà ĐBQH đưa ra phải ngắn, rõ ràng, đi thẳng vào vấn đề chất vấn. Đồng thời phải theo dõi chặt chẽ việc trả lời của người bị chất vấn để tiếp tục truy vấn nếu xét thấy cần thiết. Từ kết quả chất vấn, ĐBQH có thể kiến nghị các cơ quan QH xem xét tổ chức các cuộc giám sát chuyên đề về một số chủ trương, chính sách mà công chúng và đông đảo đại biểu quan tâm
Giám sát chỉ ra những vấn đề cần đưa ra chất vấn tại Kỳ họp QH, tại UBTVQH hoặc các cơ quan khác của QH. Ngược lại, từ hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn để định hình những nội dung cần tiếp tục xem xét kỹ hơn thông qua việc tổ chức các cuộc giám sát chung hoặc chuyên đề. Ví dụ, việc chất vấn nhiều lần của một số ĐBQH Khóa XI về trách nhiệm để xảy ra tình trạng chậm trễ trong việc xây dựng Nhà máy Lọc dầu Dung Quất đã thúc đẩy việc triển khai cuộc giám sát chuyên đề của các cơ quan QH sau đó, góp phần đẩy nhanh tiến độ xây dựng công trình trọng điểm quốc gia này.
Đại biểu nhân dân
