GẮN VIỆC THỰC HIỆN QUY CHẾ DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ VỚI CỦNG CỐ CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ*

  PHAN VĂN KHẢI** 

Việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở đã tạo ra những chuyển biến bước đầu trong lề lối làm việc của chính quyền cơ sở và cán bộ, công chức nhà nước từ quan liêu, mệnh lệnh sang dân chủ hóa, sát dân, tôn trọng và lắng nghe ý kiến của nhân dân. Nhiều vấn đề liên quan thiết thực tới đời sống của nhân dân như: Chuyển đổi hợp tác xã, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phát triển ngành nghề, quy hoạch, sử dụng đất đai, quy hoạch dãn dân, kế hoạch xây dựng kết cấu hạ tầng, công tác cán bộ trong cơ quan... được đưa ra thảo luận dân chủ, rộng rãi trong nhân dân; ở nhiều cơ quan, công tác cán bộ được đưa ra thảo luận dân chủ, rộng rãi trong công chức. Trước đây, việc huy động dân đóng góp để xây dựng kết cấu hạ tầng được làm theo quy trình: Đảng có chủ trương, Hội đồng nhân dân ra nghị quyết, ủy ban nhân dân ra phương án phân bổ đóng góp, tổ chức thu tiền và triển khai xây dựng công trình; thì nay đã giao về cho thôn, làng, ấp, bản để dân bàn, dân quyết định, dân làm, dân kiểm tra, chính quyền hướng dẫn, hỗ trợ nhờ đó công trình hoàn thành nhanh gọn, bảo đảm chất lượng, chống được tham ô, lãng phí. Các văn bản pháp luật của nhà nước có liên quan đến dân, các hồ sơ, thủ tục hành chính, lệ phí và thời gian giải quyết từng công việc được công khai ở trụ sở, nơi tập trung đông dân cư và trên hệ thống truyền thanh để dân biết. Nhiều nơi đã công khai với dân về thu chi ngân sách, sử dụng các khoản đóng góp của nhân dân, công khai mức thu thuế của các hộ sản xuất, kinh doanh, công khai quy hoạch xây dựng, phương án đền bù, di dời, giải phóng mặt bằng, đưa ra dân bình xét các hộ được vay vốn xóa đói, giảm nghèo, công khai các công trình, dự án của Nhà nước đầu tư cho cơ sở... nhân dân thấy quyền làm chủ của mình được coi trọng nên gắn bó, tin tưởng ở chính quyền, tự giác và có trách nhiệm thực hiện các nghĩa vụ đối với Nhà nước.

Một số nơi đã gắn Quy chế dân chủ ở cơ sở với cải cách hành chính, rà soát, bãi bỏ những vấn đề văn bản, quy định trái pháp luật, đơn giản thủ tục hành chính, thực hiện mô hình "một cửa" giải quyết kịp thời đơn thư, khiếu kiện của dân, được dân hoan nghênh.

Kết quả triển khai Quy chế dân chủ ở cơ sở đã có tác động tích cực đến phẩm chất và tác phong của cán bộ cơ sở và công chức nhà nước, giảm bớt quan liêu, hách dịch, sách nhiễu, cửa quyền, có tiến bộ trong gần dân, tôn trọng và lắng nghe ý kiến của dân, tự khép mình trong kỷ luật, chịu khó học tập, nâng cao trình độ. Ở một số nơi, bản kiểm điểm công tác cuối năm của Chủ tịch Hội đồng nhân dân, Chủ tịch Ủy ban nhân dân được gửi đến các cuộc họp thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố để nhân dân đóng góp ý kiến; cán bộ chủ chốt có lịch tiếp dân, đối thoại trực tiếp với dân và trả lời phỏng vấn công khai trên hệ thống truyền thanh của địa phương. Việc xây dựng kết cấu hạ tầng được đưa về cộng đồng dân cư tổ chức thực hiện, có sự giám sát của dân nên đã góp phần ngăn chặn tích cực tệ tham nhũng, lãng phí, bảo vệ được cán bộ và tiền của, tài sản của tập thể. Thực tế ở nhiều nơi chứng minh rằng, nhân dân ta rất giàu lòng nhân ái và vị tha. Những cán bộ sai lầm, mắc khuyết điểm, thành khẩn kiểm điểm, nhận lỗi trước dân thì nhân dân thông cảm, tha thứ; cán bộ một lòng, một dạ phục vụ nhân dân, trong sạch, giản dị, hòa mình với nhân dân thì được nhân dân quý mến, tín nhiệm.

Thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở đã tạo ra một bước tiến mới về xây dựng cộng đồng dân cư thôn, làng, bản, ấp, tổ dân phố. Vai trò tự quản của thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố ngày càng được thể hiện rõ và được khẳng định, khắc phục dần thói quen bao cấp, ỷ lại, trông chờ vào Nhà nước.

Nhân dân cùng nhau bàn bạc, quyết định những công việc hằng ngày của cộng đồng, xây dựng hương ước, quy ước hòa giải những mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân, giúp nhau xóa đói, giảm nghèo, giữ gìn trật tự, an ninh, phát huy phong tục thẩm mỹ, tăng cường tình làng nghĩa xóm. Dân bầu trực tiếp trưởng thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố thay cho chỉ định của ủy ban nhân dân huyện là một hình thức dân chủ trực tiếp được nhân dân rất đồng tình, tỷ lệ tham gia bầu cử cao. Dân phấn khởi, người được dân bầu nêu cao tinh thần trách nhiệm trước dân.

Thực tiễn triển khai dân chủ ở cơ sở trong những năm qua cho thấy nơi nào thực hiện tốt quy chế thì ở đó chính quyền vững mạnh, dân tin tưởng ở chính quyền, cùng chính quyền tháo gỡ khó khăn, cùng bàn "việc làng, việc nước", hiệu quả hoạt động và hiệu lực quản lý của chính quyền nâng lên rõ rệt.

Tuy nhiên, đó mới là kết quả bước đầu, tỷ lệ cơ sở thực hiện tốt Quy chế dân chủ ở cơ sở còn thấp, nhiều cơ sở triển khai chưa tốt, làm hình thức “đầu voi đuôi chuột", bởi một số ít cơ sở tình hình phức tạp, cán bộ có sai phạm, chưa triển khai quy chế. Có một số cán bộ chưa nhất trí với chủ trương của Đảng, cho rằng việc ban hành Quy chế dân chủ ở cơ sở làm chậm tiến độ xây dựng kết cấu hạ tầng và giảm hiệu quả quản lý của chính quyền nên chần chừ, ngần ngại, không muốn triển khai quy chế. Vẫn còn những cán bộ hách dịch, cửa quyền, vi phạm quyền làm chủ của nhân dân, sống xa dân, tham nhũng, lãng phí. Trình độ của cán bộ cơ sở còn bất cập nhiều. Còn tình trạng thiếu trật tự, kỷ cương, một số người lợi dụng dân chủ để gây rối làm hạn chế kết quả thực hiện quy chế.

Để quy chế thực sự đi vào cuộc sống, trở thành nếp làm việc thường xuyên, lâu dài của các cấp, các ngành, nhất là đối với chính quyền cơ sở trong thời gian tới, Chính phủ yêu cầu các bộ và các cấp chính quyền địa phương tập trung làm tốt những việc sau đây:

Một là, tổ chức thực hiện tốt Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa IX về "Đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở".

Nghị quyết đã vạch ra phương hướng, chủ trương và một loạt biện pháp về từng bộ phận của hệ thống chính trị, về việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở. Nghị quyết này, cùng với những nghị quyết khác của Trung ương trong Hội nghị Trung ương 5 vừa qua và mấy Hội nghị Trung ương trước đó đã soi sáng và tạo điều kiện rất thuận lợi cho việc triển khai Quy chế dân chủ ở cơ sở.

Về việc xác định chức năng và nhiệm vụ của chính quyền cơ sở bảo đảm thực quyền của Hội đồng nhân dân, nâng cao hiệu quả của cơ quan hành chính, xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở, tất cả theo tinh thần thực hiện rộng rãi quyền dân chủ trực tiếp, phát huy quyền đại diện dân chủ với nâng cao kỷ luật. Có những việc Chính phủ sẽ phấn đấu thể chế hóa và trình Quốc hội thể chế hóa kịp thời, có nhiều việc Chính phủ và chính quyền các cấp cho đến chính quyền cơ sở cần làm khẩn trương, bền bỉ, bảo đảm kết quả tốt.

Chính phủ sẽ ban hành nghị quyết thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5, trên cơ sở đó, các bộ và các cấp chính quyền địa phương cụ thể hóa và tổ chức thực hiện.

Hai là, phải quán triệt nội dung của Quy chế dân chủ ở cơ sở trong mọi hoạt động của chính quyền các cấp, cụ thể là:

+ Khi soạn thảo các văn bản pháp luật, các chính sách, khi triển khai các chương trình, dự án, phải tổ chức lấy ý kiến rộng rãi trong nhân dân, tiếp thu ý kiến đóng góp của nhân dân, làm cho các văn bản pháp luật, các chính sách, chương trình, dự án phù hợp với lợi ích và nguyện vọng chính đáng của nhân dân, được nhân dân đồng tình ủng hộ.

+ Sửa đổi lề lối làm việc theo hướng sát dân, dân chủ hóa và công khai hóa, thực hiện đúng lời dạy của Bác Hồ: mọi việc đều phải dựa vào quần chúng nhân dân, "có lực lượng dân chúng việc to tát mấy, khó khăn mấy làm cũng được. Không có, thì việc gì làm cũng không xong"¹. Không hành chính hóa công việc của cộng đồng dân cư, có cơ chế khuyến khích, hỗ trợ, mở rộng các hoạt động tự quản lý của dân. Chính quyền cơ sở bảo đảm quyền giám sát của nhân dân trong hoạt động, nhất là trong việc thu, chi ngân sách, các khoản đóng góp của dân, quy hoạch sử dụng đất đai phương án đền bù, di dân, giải phóng mặt bằng, hồ sơ, thủ tục, lệ phí, thời gian giải quyết các vấn đề hành chính và các chương trình dự án đầu tư cho cơ sở.

+ Đẩy mạnh cải cách hành chính, rà soát, bãi bỏ những quy định trái pháp luật, không đúng thẩm quyền, những thủ tục hành chính rườm rà, gây phiền hà cho dân, tập trung đầu mối, rút ngắn thời gian giải quyết các thủ tục hành chính.

+ Chính quyền cơ sở, thủ trưởng các cơ quan, doanh nghiệp nhà nước hằng tháng phải có lịch tiếp dân, phát hiện và giải quyết kịp thời các khiếu kiện của dân, không để khiếu kiện vượt cấp, không để xảy ra điểm nóng, coi đây là một tiêu chuẩn đánh giá chính quyền vững mạnh.

Ba là, tiếp tục hoàn thiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, sửa đổi những quy định không phù hợp, bổ sung những quy định cần thiết tiến tới nâng quy chế dân chủ từ Nghị định thành Pháp lệnh, sửa đổi Luật bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân theo hướng mở rộng quyền làm chủ của nhân dân trong việc nhận xét, đánh giá, lựa chọn xứng đáng là đại biểu Hội đồng nhân dân, giám sát hoạt động của các tổ chức bầu cử, bảo đảm cuộc bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp thực sự dân chủ. Trước mắt, chính quyền cơ sở thực hiện thật tốt nhiệm vụ quy định trong Luật bầu cử Quốc hội (sửa đổi), bảo đảm cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XI thực sự dân chủ, đúng pháp luật, an toàn, tiết kiệm.

Bốn là, xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở có đủ phẩm chất, năng lực tuyên truyền, vận động, tổ chức nhân dân thực hiện đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước và triển khai tốt Quy chế dân chủ ở cơ sở, biết làm và dám làm giàu chính đáng, biết hướng dẫn và phát huy quyền làm chủ, tính tự chủ của dân. Một mặt, Chính phủ, chính quyền các cấp phải thường xuyên chăm lo, đào tạo cán bộ cơ sở, bảo đảm năm 2005 có khoảng 70% cán bộ chuyên trách được đào tạo theo một chương trình thống nhất, mặt khác phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong việc nhận xét, đánh giá cán bộ cơ sở. Kiểm điểm công tác cuối năm của cán bộ chủ chốt phải công khai để dân biết, góp ý phê bình. Hàng năm lấy phiếu tín nhiệm của nhân dân đối với cán bộ cơ sở.

_________________

* Bài đăng trên Tạp chí Dân vận, số tháng 3-2002.

** Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.